Φιλάρχαιος Εταιρεία Αλμυρού «Όθρυς»: μια διαδρομή 130 χρόνων, από το 1896 ως τις μέρες μας

Θεματοφύλακας της μνήμης και της ιστορικής ταυτότητας της περιοχής Αλμυρού

Γράφει η ΕΛΕΝΗ Χ. ΔΗΜΑΚΟΥ
Γεν. Γραμματέας της Φιλαρχαίου Εταιρείας Αλμυρού «Όθρυς»

Το 2026 αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό χρονικό σημείο για τη Φιλάρχαιο Εταιρεία Αλμυρού «Όθρυς», αφού αυτή τη χρονιά συμπληρώνονται 130 χρόνια από την ίδρυσή της. Η «Όθρυς» ιδρύθηκε επίσημα στις 28 Απριλίου 1896. Είναι ο αρχαιότερος εν ενεργεία πολιτιστικός θεσμός στη Θεσσαλία και ο σημαντικότερος για τον Αλμυρό αφού είναι ταυτισμένος με την πνευματική αναγέννηση της πόλης μετά την ενσωμάτωση της περιοχής στο ελληνικό κράτος το 1881. Άραγε έχουμε συνειδητοποιήσει και αξιολογήσει όσο θα έπρεπε το έργο που επιτελεί εδώ και 130 χρόνια;

Και αυτό, γιατί η Φιλάρχαιος Εταιρεία δεν είναι απλά ένας «σύλλογος», ανάμεσα στους πολλούς που δραστηριοποιούνται στην περιοχή του Αλμυρού, αλλά ένα «ιστορικό σωματείο», που στο διάβα του χρόνου έχει συνδεθεί άρρηκτα με την τοπική ιστορία και έχει καταστεί θεματοφύλακας της ιστορικής ταυτότητας της περιοχής. Η πορεία αυτή δεν ήταν πάντα εύκολη, ακολουθώντας τις γενικότερες ιστορικές αναταράξεις, και κοινωνικο-οικονομικές προκλήσεις.

1896 – Η ίδρυση και τα πρώτα βήματα: Για μια πρώτη εκτίμηση του έργου της, αρκεί να σκεφθεί κανείς τις συνθήκες γέννησής της 130 χρόνια πριν, από ανθρώπους με ενδιαφέροντα πνευματικά και αγάπη για τον τόπο τους που μόλις άρχιζε να ζει ελεύθερα και να διαφεντεύει τη μοίρα του. Η Φιλάρχαιος Εταιρεία γεννήθηκε μαζί με τον νεότερο Αλμυρό, τον ενίσχυσε πνευματικά και τον ενδυνάμωσε πολιτιστικά. Συνήθως τέτοιου είδους σύλλογοι ιδρύονταν εκείνη την εποχή στην Αθήνα, και αποτελούσαν ελιτίστικες  πρωτοβουλίες αστών πνευματικών ανθρώπων. Είναι λοιπόν απορίας άξιο πώς σε μια φτωχή και άσημη επαρχιακή αγροτική κωμόπολη, τον Αλμυρό, που μόλις είχε βγει από τον τουρκικό ζυγό, κάποιοι άνθρωποι, για την ακρίβεια 12 άνθρωποι, πραγματικά πρωτοπόροι, ένιωσαν την ανάγκη να μαζευτούν και να συγκροτήσουν μια ομάδα.

Ιερείς, δάσκαλοι, γιατροί, και έμποροι, μια πνευματική λέσχη όπως θα λέγαμε σήμερα, είχε τη γενναιότητα να δημιουργήσει εταιρεία που θα ανέπτυσσε εθελοντική δράση γύρω από τη διάσωση και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Με πρότυπό της την ιδρυθείσα, στην Αθήνα το 1836, Αρχαιολογική Εταιρεία και με πλαίσιο λειτουργίας το εγκεκριμένο από τον Βασιλιά Γεώργιο Α΄ καταστατικό της, η Φιλάρχαιος Εταιρεία προχώρησε αμέσως σε δράσεις πνευματικής και κοινωνικής προόδου, σε δράσεις πολιτισμού. Και πρώτα απ’ όλα στις αναγκαίες δράσεις διάσωσης και προστασίας  σημαντικών καταλοίπων της θεσσαλικής γης, ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Δράσεις που επρόκειτο να γίνουν με την αίσθηση του επείγοντος, αφού τα διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα κινδύνευαν να χαθούν από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Αγάλματα, επιγραφές, αγγεία, κοσμήματα, χειρόγραφα και βιβλία ευρίσκονταν, συλλέγονταν και συναθροίζονταν σε προσωρινό «μουσείο», έναν πρώτο πυρήνα για τη δημιουργία του μελλοντικού της Μουσείου. Σε μια εποχή που η κρατική Αρχαιολογική Υπηρεσία δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί στην περιοχή, οι δραστηριότητες της Εταιρείας στη διάσωση των διασκορπισμένων σε ολόκληρη τη Θεσσαλία αρχαιοτήτων προκαλούσαν τον θαυμασμό και τον έπαινο πολλών σημαντικών πνευματικών ανθρώπων της εποχής, Ελλήνων και ξένων.

Ο Νικόλαος Ι. Γιαννόπουλος: Ψυχή και εμπνευστής αυτής της ομάδας ήταν ο αυτοδίδακτος αρχαιολόγος και ακάματος ερευνητής της θεσσαλικής γης Νικόλαος Ι. Γιαννόπουλος, για το έργο και την προσφορά του οποίου έχουν γραφτεί πολλά. Η ισχυρή του θέληση να διασώσει την πολιτιστική κληρονομιά ήταν αυτή που τον οδήγησε πρώτα στην ίδρυση της «Όθρυος», την οποία υπηρέτησε από τη θέση του Γραμματέως, και, ακολούθως, στην επίτευξη με μεγάλο ζήλο των στόχων της, ανάμεσα στους οποίους κορυφαίο δημιούργημα υπήρξε η ανέγερση του Αρχαιολογικού Μουσείου, με δαπάνες του Δήμου και των κατοίκων του Αλμυρού.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα που είχαν συγκεντρωθεί, προερχόμενα κυρίως από την επαρχία Αλμυρού αλλά και από την υπόλοιπη Θεσσαλία, τα οποία η εταιρεία είχε αποκτήσει με περισυλλογές, δωρεές και αγορές, βρήκαν επιτέλους τη ασφαλή τους θέση στο Μουσείο. Ο Νικόλαος Γιαννόπουλος υπήρξε ένα πρόσωπο που άφησε πίσω του ισχυρό αποτύπωμα στον «κοινωνικο-πολιτιστικό καθρέφτη» του Αλμυρού.  Ένα πρόσωπο που δεν θα πάψει ποτέ να σαγηνεύει κάθε μελετητή της ζωής του και του ρόλου που αυτός διαδραμάτισε  στον πολιτισμό της περιοχής μας.

Τα «Κρόκια»: Η Φιλάρχαιος Εταιρεία και ο ευρυμαθής Γιαννόπουλος δεν περιορίστηκαν στα αρχαιολογικά. Η πολυσχιδής δράση τους επεκτάθηκε στον αθλητισμό. Στον απόηχο του κλίματος εθνικής υπερηφάνειας που δημιούργησαν το 1896 οι πρώτοι  Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας, η «Όθρυς» διοργανώνει τα «Κρόκια», από το αρχαίο όνομα της πεδιάδας του Αλμυρού, το «Κρόκιον πεδίον». Ψυχή των αγώνων ήταν ο Γεώργιος Οικονομόπουλος ή Ζάχος, εκ των ιδρυτών της Φιλαρχαίου.

Το 1901 συγκροτείται επιτροπή επί των αγώνων που διεξάγονται  την ίδια χρονιά σε περιορισμένη κλίμακα και σε ευρύτερη από την επόμενη χρονιά για να συστηματοποιηθούν ακολούθως και να αναδειχθούν σε μεγαλοπρεπείς αγώνες, ίσως τους δεύτερους μετά τους Πανελλήνιους, με μεγάλη συμμετοχή αθλητών από την ευρύτερη περιοχή. Ακολουθώντας το τελετουργικό  των Ολυμπιακών Αγώνων, απαγγελλόταν ο «όρκος των Κροκίων» και οι νικητές των αγώνων ονομάζονταν «Κροκιονίκαι». Τα «Κρόκια» που παρακολουθούσαν χιλιάδες θεατές τελούνταν με λαμπρότητα για πολλά χρόνια στον Αλμυρό.

Το «Δελτίον»: Η πλούσια δράση του σωματείου καταγραφόταν λεπτομερώς στο  Δελτίον της εν Αλμυρώ Φιλαρχαίου Εταιρείας της ΟΘΡΥΟΣ, ένα ειδικό αρχαιολογικό περιοδικό, πανελλήνιας και πανευρωπαϊκής εμβέλειας, η έκδοση του οποίου αποτέλεσε μια εξαιρετικά τολμηρή δραστηριότητα για τα δεδομένα της εποχής. Στο «Δελτίο» δημοσιεύονταν αναλυτικά τα της ιδρύσεως της εταιρείας, τα πεπραγμένα της, αναλυτικοί κατάλογοι των  προσκτημάτων της και εκθέσεις ανασκαφών και αρχαιολογικών εκδρομών που επιχειρούσαν τα μέλη της. Δημοσιεύονταν επίσης μελέτες τοπογραφικές, ιστορικές και άλλα συναφή κείμενα των εταίρων, αλλά και πολλών ξένων επιστημόνων που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή.

Η νεότερη διαδρομή: Αναμφίβολα, είναι πολύ σημαντικό το έργο που επιτέλεσε η εταιρεία εκείνη την πρώτη, πολύ γόνιμη περίοδο της δράσης της. Με τη λειτουργία της ενέπνευσε στους κατοίκους της περιοχής μας το σεβασμό και την εκτίμηση προς την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου και την ιστορία γενικότερα. Μια λειτουργία, που με εξαίρεση κάποιες περιόδους αδράνειας στα ταραγμένα χρόνια των πολεμικών περιπετειών που έζησε ο τόπος, συνεχίζεται μέχρι σήμερα μετά τη δυναμική επαναδραστηριοποίηση του σωματείου από τη δεκαετία του 1990, στο πλαίσιο ενός νέου,  προσαρμοσμένου στις σύγχρονες συνθήκες, καταστατικού, με κύριο σκοπό τη μελέτη, διάσωση και καταγραφή της ιστορίας της ευρύτερης περιοχής Αλμυρού, τη διαφύλαξη του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και την καλλιέργεια με σύγχρονους όρους των πολιτιστικών αξιών στους κατοίκους της περιοχής μας.

Κρατήθηκε έτσι ζωντανή η ψυχή του πρωτοπόρου σωματείου της πόλης μας. Πρωτεργάτης στην ανασύσταση και λειτουργία της «Όθρυος» είναι ο κ. Βίκτωρ Κοντονάτσιος, σημαντικός ερευνητής, γνώστης και μελετητής του αλμυριώτικου χώρου. Με την εκτενή ενασχόλησή του με την ιστορική καταγραφή του Αλμυρού, ο κ. Κοντονάτσιος αφήνει το δικό του πολιτισμικό αποτύπωμα. Παράλληλα, με τη συνεχή ενεργή συμμετοχή του στα δρώμενα της «Όθρυος», συμβάλλει καθοριστικά στη διατήρηση της δυναμικής της κατά τη δεύτερη περίοδο της δράσης της.

Οι εκδόσεις: Η σημαντική παράδοση της έκδοσης του «Δελτίου» συνεχίζεται, επίσης, στο πλαίσιο μιας δεύτερης εκδοτικής περιόδου. Από το 1997 εκδίδεται συστηματικά κάθε χρόνο ένα τεύχος (αριθμώντας μέχρι σήμερα 28 τεύχη), πηγή γνώσης για την τοπική ιστορία, την αρχαιολογία και τη λαογραφία της περιοχής Αλμυρού και ευρύτερα της Θεσσαλίας. Πέρα από το «Δελτίον», η Φιλάρχαιος Εταιρεία Αλμυρού «Όθρυς» έχει και άλλες σημαντικές εκδόσεις, με κορυφαίες αυτές των Πρακτικών των πέντε Επιστημονικών Συνεδρίων Αλμυριώτικων Σπουδών που πραγματοποίησε η Εταιρεία από κοινού με τον Δήμο Αλμυρού.

Την ευθύνη και επιμέλεια των εκδόσεων των Πρακτικών των Συνεδρίων (Αχαιοφθιωτικά Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄ & Ε΄), όπως και του ετήσιου «Δελτίου», έχει ο κ. Βίκτωρ Κοντονάτσιος, με μεγάλο δημοσιευμένο έργο ο ίδιος γύρω από το μυθολογικό-ιστορικό παρελθόν και τη λαογραφία του αλμυριώτικου χώρου. Οι τόμοι των «Δελτίων» και των «Αχαιοφθιωτικών» συγκροτούν μια τιτάνια εκδοτική προσπάθεια στην οποία επιδόθηκε η Φιλάρχαιος Εταιρεία μετά την ανασύστασή της, με χιλιάδες σελίδες δημοσιευμένων εργασιών.

Η Βιβλιοθήκη: Πέρα από τη συλλογή κάθε είδους αρχαιοτήτων (νεολιθικών, κλασικών, ελληνιστικών, ρωμαϊκών) και λοιπών καταλοίπων από τη Βυζαντινή ως την Ύστερη Οθωμανική περίοδο, η Φιλάρχαιος Εταιρεία με πρωτεργάτη τον Ν. Γιαννόπουλο συνέλεξε και διέσωσε πλήθος από χειρόγραφα βιβλία, παλαιά ιστορικά έγγραφα και άλλα παλαίτυπα βιβλία και αρχειακό υλικό που συγκροτούν την Ιστορική Βιβλιοθήκη της «Όθρυος». Η Βιβλιοθήκη αυτή  βρίσκεται σήμερα στο «Γιαννοπούλειο Αρχαιολογικό Μουσείο Αλμυρού», όπως ονομάζεται πλέον προς τιμήν του ιδρυτού του. Είναι γνωστό ότι το Αρχαιολογικό Μουσείο του Αλμυρού ήταν  το πρώτο «σπίτι» για τη Φιλάρχαιο Εταιρεία, αφού στεγάσθηκε εκεί από το 1930 που ολοκληρώθηκε η ανέγερσή του μέχρι το 1964, όταν οι οικονομικές δυσκολίες συντήρησης του κτηρίου την οδήγησαν να το παραχωρήσει στο ελληνικό κράτος.

Στο Μουσείο έμεινε μόνο η πολύτιμη βιβλιοθήκη της, σε μια αίθουσα του Μουσείου που διαμορφώθηκε ειδικά γι’ αυτή. Πέρα από τη σημαντική αυτή Βιβλιοθήκη που διέσωσε και διαφύλαξε το σωματείο μας από την αρχή της δράσης του, αξίζει να αναφέρουμε και τη διαρκώς εμπλουτιζόμενη σύγχρονη, αξιόλογη Βιβλιοθήκη της, συμπεριλαμβανομένου του Αρχείου της «Όθρυος», η οποία βρήκε, επίσης, τη μόνιμη και ασφαλή της θέση στο ιδιόκτητο κτίριο, το Πανταζοπούλειο & Κουτσοπίνειο Οίκημα που απέκτησε η Εταιρεία, χάρη στη γενναιόδωρη ευεργεσία  της κ. Αποστολίας Πανταζοπούλου-Κουτσοπίνα. Η επίσημη εγκατάσταση της «Όθρυος» στο Πανταζοπούλειο & Κουτσοπίνειο Οίκημα έγινε τον Ιανουάριο του 2018, σε μια πανηγυρική εκδήλωση, στην οποία η κυρία Αποστολία Πανταζοπούλου – Κουτσοπίνα ανακηρύχθηκε Μεγάλη Ευεργέτιδα της Φιλαρχαίου Εταιρείας Αλμυρού.

2026 – Ένα σύγχρονο ενεργό πολιτιστικό κεφάλαιο: Κοντά στο επιστημονικό της έργο, η «Όθρυς» αναπτύσσει σήμερα πολλές άλλες δραστηριότητες πολιτισμού, όπως επισκέψεις και ξεναγήσεις σε χώρους ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, παρακολούθηση παραστάσεων σε αρχαία θέατρα, ενδιαφέρουσες ημερίδες, διαλέξεις και ομιλίες που προωθούν τους σκοπούς της Εταιρείας και αναδεικνύουν  τον τόπο μας. Αξίζει να αναφέρουμε την αγαστή συνεργασία της Φιλαρχαίου Εταιρείας με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μαγνησίας σε θέματα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, αλλά και τον Δήμο Αλμυρού προκειμένου να υποκινηθούν και αναδειχθούν θέματα ιστορίας και πολιτισμού της περιοχής Αλμυρού. Ως επιστέγασμα σ’ αυτή τη σημαντική και μακρόχρονη προσφορά, ήρθε η βράβευση της «Όθρυος», από το Ανώτατο Πνευματικό Ίδρυμα της χώρας, την Ακαδημία Αθηνών στις 20 Δεκεμβρίου 2013. Πέρα από αυτή την ύψιστη τιμητική διάκριση, που ρίχνει βαριά την ευθύνη στους επιγόνους για τη διατήρηση αυτής της πνευματικής κληρονομιάς, εκφράζουμε τις ευχαριστίες και την εκτίμησή μας σε όσους πλαισίωσαν και πλαισιώνουν διοικητικά το ιστορικό αυτό σωματείο, δίνοντας χρόνο και ενέργεια  για την επίτευξη των στόχων του.

Εκφράζουμε, επίσης, τις ευχαριστίες μας προς τους επιστήμονες ερευνητές  που δραστηριοποιούνται πνευματικά γύρω από τη Φιλάρχαιο Εταιρεία, συνεισφέροντας με τις έρευνές τους στο ιστορικό της έργο, με την προσδοκία να συνεχίσουν να συμβάλουν δημιουργικά σ’ αυτό. Κυρίως, γιορτάζοντας αυτή τη χρονιά τα εκατόν τριάντα χρόνια του σωματείου μας, εκφράζουμε την ελπίδα και συνάμα την ευχή, σε μια εποχή  αλληλοεπιδρωσών κρίσεων και πολλαπλών αλλαγών σε πολιτικό, ηθικό και πραγματολογικό επίπεδο, η Φιλάρχαιος Εταιρεία «Όθρυς» να εξακολουθήσει με όλους τους τρόπους της, να είναι πυρήνας ιστορικής έρευνας και τεκμηρίωσης, να πλουτίζει πνευματικά και πολιτιστικά την πόλη του Αλμυρού. Γιατί μια πόλη δεν είναι μόνο η εικόνα της, τα τεχνητά επιτεύγματα, αλλά σαν κοινωνία, σαν ένας ζωντανός οργανισμός ζητά και την ταυτότητά της, τη «ζωή» της μέσα από τις κοινωνικές, πολιτισμικές και συμβολικές διεργασίες. Αυτή είναι η μέθοδος της Φιλαρχαίου Εταιρείας, μ’ αυτόν τον τρόπο συμμετέχει στην ανάπτυξη της πόλης μας και αυτό θα συνεχίσει να κάνει, όπως το κάνει εδώ και 130 χρόνια!