Εκτροπή Αχελώου: Λύση ή αδιέξοδο για τη Θεσσαλία; Γράφει ο Χαράλαμπος Ιγγλέζος

Γράφει ο Χαράλαμπος Ιγγλέζος, διπλωματούχος Μηχανικός ΑΠΘ

Στη σκιά των καταστροφικών πλημμυρών του Daniel και με την ξηρασία να πλήττει τον αγροτικό τομέα, η διαχείριση των υδάτων είναι πιο κρίσιμη από ποτέ. Η πρόταση εκτροπής του Αχελώου παρουσιάζεται ξανά ως αναπτυξιακή λύση στο υδατικό έλλειμμα, ειδικά εν όψει της πολυαναμενόμενης απόφασης του ΣτΕ (που πήρε παράταση για τον Δεκέμβριο).

Ωστόσο, μια ψύχραιμη ανάλυση των δεδομένων αποκαλύπτει σοβαρά αδιέξοδα. Πρέπει να εξετάσουμε πρώτα τις εναλλακτικές εντός της περιφέρειάς μας και το πραγματικό κόστος μιας τέτοιας εξωτερικής «λύσης» εκτροπής του Αχελώου (υπό οποιαδήποτε μορφή). Η συζήτηση οφείλει να επικεντρωθεί σε δύο άξονες:

[1] Τα έργα εντός της Θεσσαλίας: Για το γνωστό πρόβλημα του υδατικού ελλείμματος, οι λύσεις που συζητούνται εδώ και χρόνια είναι συγκεκριμένες: φράγματα, κλειστά δίκτυα άρδευσης και στάγδην άρδευση. Αυτά ακριβώς τα έργα είναι που καθυστερούν δεκαετίες. Γιατί να μην δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στην ολοκλήρωση αυτών των έργων που θα διαχειριστούν το νερό που ήδη πέφτει στη Θεσσαλία, πριν αναζητήσουμε λύσεις εκτός λεκάνης;

Δηλαδή πρώτα να κάνουμε σωστή και ορθολογική διαχείριση των δικών μας υδατικών πόρων, να σταματήσουμε τις σπατάλες, να επιδιορθώσουμε τα δίκτυα διανομής για να ελαχιστοποιήσουμε τις απώλειες, να απαγορεύσουμε παράνομες γεωτρήσεις (έχει στεγνώσει ο υδροφόρος ορίζοντας ολόκληρης της Θεσσαλίας από τις υπεραντλήσεις), να φτιάξουμε εσωτερικά στη Θεσσαλία δικά μας έξυπνα φράγματα ταμίευσης των χειμερινών υδάτων, και να εξετάσουμε την επίπονη -αν και αναγκαία- αλλαγή καλλιεργειών από υδροβόρες (όπως το βαμβάκι) σε πιο βιώσιμες.

Αλλιώς, αν δεν έχουν προηγηθεί αυτά, κάθε αναζήτηση νερού εκτός λεκάνης θα είναι εκ των πραγμάτων παράνομη σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα (WFD 2000/60), που ρητά απαγορεύει μεταφορά υδάτων όταν δεν έχει εξαντληθεί πλήρως κάθε εναλλακτική εντός λεκάνης ([2a]).

[2] Το πραγματικό κόστος των 250 εκ. κυβικών από εκτροπή του Αχελώου: Πρέπει να εξεταστούν όλα τα σενάρια:

(a) Αν η θεωρητική λύση είναι η εκτροπή χειμερινών υδάτων μέσω του (νομικά 6 φορές ακυρωμένου και ημιτελούς) φράγματος της Συκιάς, τότε το ΣτΕ έχει ήδη απαντήσει κατηγορηματικά. Καταρχήν, υπάρχει το πολύ σύνθετο πρόβλημα των φερτών υλικών, το οποίο εκ φύσεως δεν μπορεί να παρακαμφθεί και είναι ζωτικότατης σημασίας. Τα υπάρχοντα φράγματα της ΔΕΗ ήδη παγιδεύουν δυστυχώς την συντριπτική πλειοψηφία των χονδρόκοκκων υλικών.

Το Δέλτα Αχελώου σήμερα «λιμοκτονεί», επιβιώνοντας οριακά από δύο πηγές φερτών υλικών: i) τα «ψίχουλα», την ελάχιστη ψιλή ιλύ (λάσπη) που καταφέρνει να περάσει μόνο κατά τη διάρκεια των ακραίων πλημμυρικών αιχμών, όταν το νερό περνά με ορμή από τις διόδους του φράγματος (είτε πάνω από τους υπερχειλιστές, είτε μέσα από τις υδροληψίες των υδροστροβίλων ως ρεύματα πυκνότητας/θολότητας – turbidity currents), ii) και από την περιορισμένη δευτερογενή επανακινητοποίηση ιζήματος (από τη διάβρωση κατάντη των φραγμάτων).

Το φράγμα της Συκιάς όντας ανάντη (πιο ψηλά), θα επιδράσει σωρευτικά (cascade): θα «δαμάσει» και θα εξομαλύνει ακριβώς αυτές τις πολύτιμες αιχμές.

Μια ήπια, ελεγχόμενη ροή φτάνοντας στα Κρεμαστά, δεν θα έχει πλέον την ορμή να σπρώξει ούτε αυτά τα τελευταία «ψίχουλα» προς τη θάλασσα. Θα καταστήσει το σύστημα των φραγμάτων πρακτικά στεγανό στα φερτά, προκαλώντας την οριστική κατάρρευση του Δέλτα, το οποίο σχηματίζεται, συντηρείται και υπάρχει ακριβώς λόγω αυτών των φερτών υλικών.

Επιπρόσθετα, το Δέλτα είναι καθοριστικό για την ύπαρξη της λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου-Αιτωλικού και την συντήρηση των πολύτιμων λουρονησίδων που την προστατεύουν από το Ιόνιο πέλαγος (αλμυρό νερό). Χωρίς το Δέλτα, η διάβρωση της θάλασσας θα «έτρωγε» τις λουρονησίδες και η λιμνοθάλασσα ως οικοσύστημα θα εξαφανιζόταν (καταστροφή της λεπτής ισορροπίας αλμυρού-γλυκού νερού).

Εκτός αυτού, η Ευρωπαϊκή Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα (WFD 2000/60) απαγορεύει τη μεταφορά νερού από μια λεκάνη ποταμού (Αχελώος) σε μια άλλη (Θεσσαλία), αν πρώτα δεν αποδειχθεί ότι έχει εξαντληθεί κάθε άλλη εναλλακτική λύση και έχει σταματήσει πλήρως η σπατάλη μέσα στη λεκάνη προορισμού (Θεσσαλία). Αυτό σημαίνει ότι για να επιτραπεί τυχόν εκτροπή, η Θεσσαλία θα έπρεπε πρώτα να έχει κλείσει όλες τις παράνομες γεωτρήσεις, να έχει φτιάξει το 100% των δικτύων της, να έχει χτίσει όλα τα εσωτερικά φράγματα (π.χ. Σκοπιάς, Πύλης κλπ), αλλά και να έχει προχωρήσει στην απαραίτητη αναδιάρθρωση των καλλιεργειών.

Επειδή η Θεσσαλία δεν έχει κάνει τίποτα από αυτά, κάθε πρόταση για νέο φράγμα στον Αχελώο ή συνέχιση του φράγματος της Συκιάς είναι αντίθετη προς το ευρωπαϊκό και εθνικό δίκαιο, όπως έχει επανειλημμένα κριθεί από το ΣτΕ.

(b) Αν από την άλλη η «ρεαλιστική» βραχυπρόθεσμη λύση είναι να πάρουμε το νερό από τα υφιστάμενα φράγματα της ΔΕΗ (Καστράκι, Στράτος, Κρεμαστά), τότε το πρόβλημα είναι διπλά καταστροφικό:

1. i) το πρακτικό πρόβλημα: το οικοσύστημα της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου έχει πλέον προσαρμοστεί και εξαρτάται (από το 1965 όταν και έγινε το πρώτο φράγμα) από την άφθονη τεχνητή θερινή ροή που απελευθερώνεται για την παραγωγή ρεύματος (π.χ. ~265 εκ. κυβικά τον Αύγουστο). Η υφαρπαγή αυτού του νερού θα προκαλέσει την ίδια ακριβώς υφαλμύρωση. Επιπλέον, αυτή η τεχνητή ροή εξαρτάται από τις ανάγκες και τις διακυμάνσεις της αγοράς ενέργειας. Το να βασίσουμε την άρδευση της Θεσσαλίας σε αυτό είναι σαν να συνδέουμε την αγροτική παραγωγή με το χρηματιστήριο ενέργειας. Μια σύνδεση πρακτικά ανέφικτη καθώς οι ανάγκες τους είναι θεμελιωδώς ασύμβατες: η μεν άρδευση απαιτεί σταθερή, 24ωρη ροή χαμηλού κόστους, η δε ενέργεια προσφέρει ασταθή, στιγμιαία ροή μόνο στις ώρες αιχμής, με το μέγιστο δυνατό κόστος.
2. ii) το θεωρητικό αδιέξοδο: Η Θεσσαλία τα 250 εκ. κυβικά θα τα χρειαστεί τους κρίσιμους ξηρούς μήνες του καλοκαιριού, όχι το χειμώνα, επομένως η σύγκριση με τα ~4,5 δισ. κυβικών της μέσης ετήσιας απορροής του Αχελώου είναι παραπλανητική, η σύγκριση πρέπει να γίνει με την απορροή κατά την ίδια περίοδο, διότι η ανάγκη είναι εποχική και συμπυκνωμένη. Όπως δείχνουν οι υδρολογικοί πίνακες (*), η συνολική φυσική ροή όλου του ξηρού τριμήνου (Ιουλ.-Σεπτ.) είναι μόλις ~294 εκ. κυβικά. Τα 250 εκ. κυβικά εκτροπής αντιστοιχούν στο ~85% της συνολικής φυσικής ροής, κάτι που ισοδυναμεί με άμεσο οικολογικό θάνατο. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουμε αν η σύγκριση γίνει με την τεχνητή απορροή που έρχεται από τα φράγματα της ΔΕΗ στο ίδιο διάστημα (Ιουλ.-Σεπτ.) που είναι ~839 εκ. κυβικά, όπου τα ζητούμενα 250 εκ. κυβικά αποτελούν το ~30%: αυτή η ροή δεν είναι πλεόνασμα, είναι η νέα οικολογική βάση που οριακά κρατά την ευαίσθητη υφάλμυρη ισορροπία στη λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Μια μείωση 30% δεν είναι καθόλου μικρή ούτε ακίνδυνη, είναι μια βίαιη διατάραξη ικανή να ανατρέψει το οικοσύστημα και να προκαλέσει την ίδια ακριβώς υφαλμύρωση και κατάρρευση.

Αυτό που συχνά αναφέρεται στο δημόσιο λόγο για τη χρησιμοποίηση των 250 εκ. κυβικών -ακόμα και με αυστηρές προϋποθέσεις, από νερά πλεονάζοντα του χειμώνα κλπ- προϋποθέτει αναγκαστικά την κατασκευή και λειτουργία ενός μεγάλου φράγματος-ταμιευτήρα πάνω στον Αχελώο (δηλαδή του Φράγματος της Συκιάς ή ενός παρόμοιου).

Αυτό σκοντάφτει ακριβώς στο ίδιο βασικό πρόβλημα που αναλύθηκε παραπάνω ([2a]). Άπαξ και δημιουργηθεί το φράγμα της Συκιάς, ακόμα και για την πιο ήπια εκτροπή, ακόμα και για άντληση χειμερινού μόνο «πλεονάσματος», το πρόβλημα κατακράτησης των φερτών υλικών και διάβρωσης του Δέλτα παραμένει και είναι πρακτικά ανυπέρβλητο. Προκαλείται διπλή ζημιά: α) το επιπρόσθετο φράγμα της Συκιάς (όπως εξηγήθηκε στο [2a]) θα σταματήσει σωρευτικά την τροφοδοσία της ιλύος, και β) η ίδια η εκτροπή (η αφαίρεση της ποσότητας νερού) θα μειώσει την ορμή του ποταμού στο τελικό του τμήμα, και ταυτόχρονα θα στερήσει από τα κατάντη φράγματα της ΔΕΗ το νερό για την κρίσιμη θερινή ροή.

Η ικανότητα ενός ποταμού να μεταφέρει ιζήματα είναι μη γραμμική: μια μικρή μείωση της ροής (π.χ. -20%) μπορεί να φέρει τεράστια μείωση στη δύναμη μεταφοράς (π.χ. ενδεικτικά -40% έως -70%). Ακόμα κι αν η ιλύς περνούσε μαγικά όλα τα φράγματα, ο «αποδυναμωμένος» σε ορμή ποταμός δεν θα είχε τη δύναμη να την κουβαλήσει μέχρι τη θάλασσα. Θα την εναπέθετε μέσα στην κοίτη του, χιλιόμετρα πριν τις εκβολές. Όλοι αυτοί οι μηχανισμοί δυστυχώς οδηγούν με βεβαιότητα σε οικολογική καταστροφή στο Εθνικό Πάρκο Μεσολογγίου.

Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί μια τόσο βίαιη παρέμβαση σε ένα ήδη τόσο πολύ επιβαρυμένο οικοσύστημα; Δεν θα έπρεπε λογικά να προηγηθεί η πλήρης τακτοποίηση του «σπιτιού» μας (τα εσωτερικά έργα στη Θεσσαλία) πριν ζητήσουμε μια λύση που προκαλεί δυσανάλογη ζημιά σε έναν άλλο τόπο; Η κατακράτηση των φερτών υλικών [2a] και η αφαίμαξη της κρίσιμης θερινής παροχής του Αχελώου [2b] θα προκαλέσουν ακραία και μόνιμη υφαλμύρωση της λιμνοθάλασσας.

Αυτή η συνθήκη θα καταστήσει το περιβάλλον τοξικό για την αναπαραγωγή της ιχθυοπανίδας, μηδενίζοντας τη βιωσιμότητα των ιχθυοαποθεμάτων και καταστρέφοντας ολόκληρη την τροφική αλυσίδα για την τοπική ορνιθοπανίδα.

Πρόκειται για μια μη αναστρέψιμη περιβαλλοντική καταστροφή που θα επιφέρει την ταυτόχρονη διάλυση της τοπικής οικονομίας. Αυτό το ευαίσθητο σύστημα Δέλτα Αχελώου – Λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου βρίσκεται πλέον μπροστά σε ένα κρίσιμο σημείο καμπής (tipping point): ένα κατώφλι όπου ακόμα και η παραμικρή διατάραξη (αφαίρεση πόρων) μπορεί να προκαλέσει την οριστική, μη αναστρέψιμη κατάρρευση.

Από την άλλη, με την κατάλληλη πολιτική πρωτοβουλία και αποφασιστικότητα, τα έργα εσωτερικής διαχείρισης νερού εντός Θεσσαλίας όπως αναφέρεται στα [1] και [2a] είναι ικανά να αντισταθμίσουν σχεδόν ολόκληρο το υδατικό έλλειμμα της Θεσσαλίας σε βάθος μερικών χρόνων.

Γενικά η ιδέα της εκτροπής του Αχελώου φαίνεται πως καθυστερεί την πολιτική δράση για τα εσωτερικά έργα διαχείρισης νερού στη Θεσσαλία, καθώς οι υπεύθυνοι επαναπαύονται σε μια ουτοπική εκτροπή που δια μαγείας θα λύσει τα προβλήματα. Αυτό μετακυλίει το πρόβλημα αλλού (στο Μεσολόγγι) και διατηρεί μια περιφερειακή διαμάχη δεκαετιών δίχως νόημα που εισάγει αδράνεια και καθυστερήσεις.

Η προσκόλληση σε μια «λύση» τύπου εκτροπής Αχελώου φαίνεται πως λειτουργεί αποτρεπτικά στη λήψη πραγματικών μέτρων. Η Θεσσαλία χρειάζεται άμεσα σχέδιο αυτάρκειας, όχι σχέδιο εξάρτησης.

(*): https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/1324135/file.pdf