Οι ψαράδες της Μιτζέλας

Γράφει η Λίνα Δημητρίου, Ιστορικός*

Προέρχομαι και εγώ από οικογένεια ψαράδων και, ανταποκρινόμενη στην επιθυμία του Συλλόγου Γυναικών Αμαλιάπολης για τον Πολιτισμό «Η Μιτζέλα μας»,  θα σας μεταφέρω κάποια προσωπικά βιώματα και σκέψεις γύρω από τη ζωή και το μέλλον του παράκτιου ψαρά. Αφορμή στάθηκε η επιλογή του γιου μου να περιγράψει στο σχολείο ως οικογενειακό κειμήλιο την μπουρού του παππού του, το κοχύλι Τρίτωνα, που ο γιος μου είχε συνδέσει με ένα τρόπο ζωής που χάθηκε μαζί με τον αγαπημένο του παππού. Από κοντά στις αναμνήσεις και τη συγκίνηση  ήρθε και η θλίψη, γιατί για πολλές οικογένειες ψαράδων του χωριού η σχέση με τη θάλασσα είναι πια παρελθόν, απ’ το οποίο έχουν μείνει μόνον αναμνήσεις και κειμήλια. Πρόκειται για ένα επάγγελμα που φθίνει.

Η φυσιογνωμία και ο πλούτος του χωριού μας στηρίχτηκε  κατεξοχήν στη ναυτοσύνη των Μιτζελιωτών, οι οποίοι, είτε ως έμποροι καραβοκυραίοι είτε ως πατριώτες, διακρίθηκαν στις θάλασσες. Μετά την παρακμή του μιτζελιώτικου ναυτεμπορίου στα τέλη του 19^ου αιώνα, πολλοί κάτοικοι στράφηκαν στην αλιεία. Οι βάρκες, τα καΐκια, και τα γρι γρι, πολλαπλασιάστηκαν θεαματικά στη Μιτζέλα. Οι αλιείς ασφαλίστηκαν συνταξιοδοτικά και οργανώθηκαν σε επαγγελματικούς συλλόγους. Η Μιτζέλα έγινε ένα ψαροχώρι ανοιχτό στον κόσμο. Οι φωτογραφίες περασμένων δεκαετιών δείχνουν την παραλία γεμάτη από απλωμένα δίχτυα. Η πλατεία γέμιζε από τις φωνές των ψαράδων, όταν τα γρι γρι έπιαναν σκάλα. Και την κούραση και το ξενύχτι ακολουθούσαν τα τσίπουρα και τα τραγούδια, γιατί  «τα καλαμάρια κι οι γαρίδες είναι για τους μερακλήδες.»

Ωστόσο η μικρή παράκτια αλιεία από τη δεκαετία του 1990  διαρκώς παρακμάζει. Τα αίτια  ήταν πολλά: Ήταν μια εχθρική κοινοτική πολιτική μείωσης του στόλου της παράκτιας αλιείας.  Ήταν η υπεραλίευση και η καταστροφή των βυθών από τις μηχανότρατες. Ήταν οι κάθε λογής παρανομίες από τους ασυνείδητους.  Ήταν ακόμα η εγκατάσταση βιομηχανικών μονάδων, που έγινε με  αδιαφορία για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Ήταν η κατάχρηση των λιπασμάτων.

Επιπλέον, οι περισσότεροι από μας ζώντας το επίπονο και αβέβαιο επάγγελμα των γονιών μας στραφήκαμε στα γράμματα και αποσυνδέσαμε τη ζωή μας από τη θάλασσα, που έθρεψε το κορμί και την ψυχή μας. Μα και το κράτος δεν έδωσε στους παράκτιους αλιείς καμιά ενίσχυση στα δύσκολα, από αυτές που πλούσια έρρεαν για τους αγρότες, ούτε υπήρξε εθνικός σχεδιασμός κατάλληλος για το νησιωτικό μας χαρακτήρα. Δεν δόθηκαν κίνητρα ώστε να  δημιουργηθεί μια νέα γενιά ψαράδων, που θα συνδυάζει τη γνώση με την παράδοση. Έτσι πολλοί σήμερα ασκούν το επάγγελμα ως πάρεργο, συμπληρωματικά σε άλλες δραστηριότητές τους.

Κι επειδή «από το κεφάλι βρομάει το ψάρι», πλήθος νόμων του Ευρωκοινοβουλίου έβλαψαν τον παράκτιο αλιέα. Για παράδειγμα, ο νόμος που περιόριζε την επιβίβαση στα καῒκια αποκλειστικά σε όσους είχαν άδεια αλιείας περιθωριοποίησε τον επαγγελματία ψαρά από τον κοινωνικό βίο του χωριού και εντέλει ξερίζωσε βίαια όσες παραδόσεις συνδέονταν μ’ αυτόν. Ποιος από μας τους Μιτζελιώτες μέσης ηλικίας δεν νοσταλγεί τα χρόνια, που ως παιδιά συνοδεύαμε τους ψαράδες γονείς μας στη θάλασσα και μας δρόσιζε η αλμύρα και μας μάγευαν οι θησαυροί που ανέβαζε το βίντσι, καθώς έσπαγε την ησυχία της θάλασσας μ’ ένα μονότονο και νανουριστικό συριγμό; Ποιος δεν έχει στριμώξει κάπου στις μνήμες του εικόνες εκδρομών με ψαροκάικα για μπάνιο και πικ νικ ή  βαρκάδες τα βράδια του καλοκαιριού με τις μελωδικές καντάδες των Μιτζελιωτών;  Ποιος δεν θυμάται τις εποχές που τα καΐκια του χωριού συμμετείχαν στο θρησκευτικό βίο μεταφέροντας πάνω σε καθαρά στρωσίδια τους κατοίκους στο νησί στη γιορτή της Αγίας Μαρίνας; Ποιος δεν νοσταλγεί εκείνη την προσδοκία της εκδρομής και την πανηγυρική ατμόσφαιρα από τα στολισμένα ψαροκάικα, την ώρα που σήμερα ξεροσταλιάζει σε ουρές  περιμένοντας τα θαλάσσια ταξί;

Το κράτος αντιλαμβανόμενο τον εαυτό του μόνο σε ρόλο επιλεκτικά ελεγκτικό και όχι οργανωτικό και υποστηρικτικό, στα πλαίσια των στατιστικών ελέγχων πολλαπλασίασε τις γραφειοκρατικές απαιτήσεις του από τους ψαράδες, όπως η λεπτομερειακή καταγραφή των δραστηριοτήτων τους σε ημερολόγιο, ακόμη και αν δεν υπήρχε ούτε λέπι. «Εδώ καράβια χάνονταν, βαρκούλες αρμενίζαν»… Τέλος, προκειμένου να ενισχυθούν οι μεγάλοι διεθνείς αλιευτικοί στόλοι, εφαρμόστηκε ο παραλογισμός του παροπλισμού, της καταστροφής δηλαδή των ψαροκάικων έναντι αμοιβής. Προς τι αυτή η βάρβαρη, σπάταλη  και αντίθετη στην ανάγκη της ανακύκλωσης πρακτική; Έτσι χάθηκε και η τεχνογνωσία της κατασκευής, της συντήρησης και επισκευής σκαφών. Ποιος είδε το κόψιμο των καϊκιών με την πριονοκορδέλα και δεν τη θυμάται με φρίκη, σα να σκοτώνει κανείς κάτι ζωντανό;

Σταθερά προσανατολισμένο το Ευρωκοινοβούλιο στις μεγάλες αποδόσεις προς τις οποίες δεν ανταποκρινόταν η μικρή παράκτια αλιεία, την περιόρισε συστηματικά, αν και το 95% των αλιευτικών μας σκαφών, περίπου 16.000, ανήκουν ακριβώς σ’ αυτή. Και εφαρμόστηκε αυτή η εχθρική πολιτική στο όνομα της αειφορίας, με πρόσχημα το μεγάλο πλήθος του ελληνικού αλιευτικού στόλου, αν και από άποψη χωρητικότητας αποτελεί μόνο το 4,6% του κοινοτικού στόλου. «Τι είναι ο κάβουρας,  τι ’ν’ το ζουμί του»; Επομένως δεν στερεύει αυτός τις θάλασσες της Ευρώπης.

Αυτές και άλλες πολλές σκοπιμότητες και ολιγωρίες αποδυνάμωσαν τη δραστηριότητα των ψαράδων μας και ερήμωσαν τις σκάλες της Μιτζέλας από τα ψαροκάικα.  Το ίδιο το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης διαπιστώνει πλέον τα αρνητικά αποτελέσματα της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής που  εφαρμόστηκε στην Ελλάδα και προβλέπει πως κινδυνεύει να καταστραφεί ο παραγωγικός ιστός  των παράκτιων περιοχών και των νησιών μας και να ερημώσουν δημογραφικά. Με τους ρυθμούς που καταστρέφεται ο βυθός, σε λίγα χρόνια θα τρώμε μόνον ψάρι ιχθυοτροφείου. Γιατί, σύμφωνα με την παροιμία, «όποιος κατουράει τη θάλασσα, το βρίσκει στο αλάτι».

Πρόσφατα το Ευρωκοινοβούλιο αποφάσισε μια δειλή υποστήριξη της μικρής παράκτιας αλιείας, προτείνοντας αφενός ένα σχετικό περιορισμό της ασυδοσίας του βιομηχανικού αλιευτικού στόλου, αφετέρου, τη δημιουργία αλιευτικών καταφυγίων και την εφαρμογή του αλιευτικού τουρισμού και στην Ελλάδα. Θα επιτρέψουν τα μεγάλα συμφέροντα να υλοποιηθούν αυτές οι αποφάσεις;  Μόνον αν εμείς «αλλάξουμε ρότα. Γιατί, ο καλός ο καπετάνιος στη φουρτούνα φαίνεται».

Τελευταία, αντίθετα με τη μέχρι τώρα αλαζονική μας συμπεριφορά, κερδίζει έδαφος η επιστροφή σε δραστηριότητες σε μικροκλίμακα, όπως και η μικρή παράκτια αλιεία, με σεβασμό στο μέτρο, στη φύση, στον άνθρωπο. Ίσως είναι και η μόνη διέξοδος για να μην αλωθεί η νησιωτική και παράκτια από τα συμφέροντα, για να μη χάσει την πολιτιστική ταυτότητα και την ανθρωπιά της, για να μη λάβουν χαρακτήρα μνημόσυνου εκδηλώσεις σαν την αποψινή, για να μη νοσταλγούμε την αλιευτική μας παράδοση  σαν έναν ακόμα παράδεισο που χάθηκε για πάντα.

Προτείνω να ακούσουμε το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη σαν μια υπενθύμιση της μεγάλης δύναμης που έχουμε εμείς οι άνθρωποι  να φτιάξουμε τον κόσμο που ονειρευόμαστε, αρκεί να το θελήσουμε.

Επὶ σκηνής

Η θάλασσα- πώς έγινε έτσι η θάλασσα;

Άργησα χρόνια στα βουνά-

με τύφλωσαν οι πυγολαμπίδες.

Τώρα σε τούτο τ᾿ ακρογιάλι περιμένω

ν᾿ αράξει ένας άνθρωπος

ένα υπόλειμμα, μια σχεδία.

Μα μπορεί να κακοφορμίσει ἡ θάλασσα;

Ένα δελφίνι την έσκισε μια φορά

κι ακόμη μια φορὰ

η άκρη του φτερού ενὸς γλάρου.

Κι όμως ήταν γλυκὸ το κύμα

όπου έπεφτα παιδὶ και κολυμπούσα

κι ακόμη σαν ήμουν παλικάρι

καθὼς έψαχνα σχήματα στα βότσαλα,

γυρεύοντας ρυθμούς,

μου μίλησε ο Θαλασσινὸς Γέρος:

«Εγὼ είμαι ο τόπος σου

ίσως να μην είμαι κανεὶς

αλλὰ μπορώ να γίνω αυτὸ που θέλεις».

*Το παρόν κείμενο της κ. Δημητρίου είναι περίληψη της ομιλίας της στη «Ψαράδικη Βραδιά», που οργάνωσαν την Κυριακή 28/7/2013 οι τοπικοί φορείς στην Αμαλιάπολη.